آیتالله شیخ محمدحسین آیتی بیرجندی ملقب به ضیاءالدین، در سال ۱۲۷۲ ش در روستای گازار، از توابع بیرجند و در خانوادهای اهل علم دیده به جهان گشود. پدرش آیتالله محمدباقر آیتی بیرجندی از محققان، مجتهدان شاعران و مورخان قرن چهاردهم ق در بیرجند بود. او در بیرجند نشو و نما یافت و تا بیست سالگی در محضر پدر و در مدرسۀ معصومیهٔ بیرجند، مقدمات علوم اسلامی را فرا گرفت. آنگاه برای ادامه تحصیل به مشهد مقدس رهسپار شد و در محضر میرزا عبدالجواد نیشابوری علوم ادبی را آموخت.
در سال ۱۳۳۱ ش از طریق قفقاز، ترکیه، سوریه و لبنان به مکه مشرف شد و به زیارت حضرت رسول (صلیاللهعلیهوآله) نائل آمد. از آنجا به زیارت عتبات عالیات در عراق شتافت. پس از بازگشت به ایران، مدت دو سال در حوزهٔ علمیهٔ اصفهان در محضر حاج سیدعلی نجفآبادی، حاج سید محمد نجفآبادی و میرمحمدصادق خاتونآبادی به فراگیری علم پرداخت. برای تکمیل اندوختههایش به نجف اشرف رفت و در آنجا مبانی فقه و اصول را فرا گرفت و از محضر استادان تراز اول نجف چون سیدابوالحسن اصفهانی، شیخ محمدکاظم شیرازی، شیخ علی شاهرودی، آقا ضیاءالدّین
سبحة صددانه / ۳۲۵
عراقی و میرزای اصطهباناتی اجازه اجتهاد دریافت کرد. سپس به زادگاهش بیرجند بازگشت و تا پایان عمر به تدریس، تألیف ارشاد مردم، حل و فصل دعاوی و اقامهٔ نماز جماعت مشغول شد. او در دوران اختناق رضاخانی چراغ فروزان علم و دانش را روشن نگاه داشت و مجالس سوگواری و شعائر حسینی را احیا کرد. از نظر اخلاقی نیز فردی متواضع و فروتن بود.
آیتالله محمدحسین آیتی، علاوه بر تسلط در فقه شیعه، در فن سخنوری و شعر و نثر نیز مهارتی ویژه داشت. از او اشعاری به فارسی و عربی بر جا مانده است. آثار و تألیفات او عبارتاند از: شرح كفايةالاصول آخوند خراسانی، در الفرايد فيما روى عن السبط الشهید در خطب، مواعظ و اشعار حضرت سیدالشهداء (علیهالسلام)، مقامات معنوی و مقالات پهلوی مقامات الابرار و مقالات الاطهار (شامل پنج دفتر و حدود ۱۵۰۰۰ بیت) بهارستان (در تاریخ و مراجع رجال قاینات و قهستان مشتمل بر چهار مقاله) و دُرّ غلطان که مشتمل بر ۳۲۵ صفحه شامل قصاید، غزلیات، مسمطات، رباعیات، مرائی، مثنوی «گلشن حقایق» و مثنویهای متفرقه، قطعات و قصايد عربی است. این فقیه یگانه و سخنور فرزانه سرانجام در سال ۱۳۵۰ ش دار فانی را وداع گفت و در قبرستان قلعهٔ بیرجند به خاک سپرده شد.1
1. سبحه صددانه، صص 325 و 326
اشعار شیح محمدحسین آیتی در سایت شعر حوزه