آیت الله محمدباقر آیتی بیرجندی در سال 1228 ش در خانواده ای روحانی و اهل علم در روستای گازار از توابع بیرجند دیده به جهان گشود.
پدرش ملا محمدحسن قائنی از عالمان مشهور منطقه ی بیرجند و استاد بسیاری از عالمان پس از خویش بود. خانواده ی او اهل علم و فضیلت و خاستگاه علمای خدمت گزار دین بودند. اجداد و نیاکانش همه - از طرف پدر و مادر- از عالمان معروف به زهد و تقوا و دور از ستمگران و بررادرانش نیز از دانشمندان بودند.
آیتی بیرجندی پس از پایان تحصیلات مقدماتی در بیرجند، در دوازده سالگی به قائن رفت و در مدرسه ی جعفریه ساکن شد و ادبیات و معانی و بیان را نزد برادرش حاج ملا محمدعلی و استادان دیگر همچون سید ابوطالب قائنی تکمیل کرد.
در چهارده سالگی راهی مشهد شد و به مدرسه ی میرزا جعفر رفت. در مدت چند سال برخی از کتب فقهی و اصولی را نزد میرزا هدایت الله مدرسابهری و کتاب های شیخ انصاری را در محضر حاج سید عبدالصمد شوشتری، شیخ محمدتقی بجنوردی، شیخ علی یزدی و سیدمرتضی یزدی قائنی فراگرفت. حکمت و فلسفه را نزد میرزا علیرضا مدرس سبزواری و علوم تجوید و قرائت را در محضر ملاعلی مزینانی آموخت.
در بیست سالگی به نجف هجرت کرد و از محضر استادان بزرگ آن سامان، آیات عظام میرزا حبیب الله رشتی، آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، علامه شیخ هادی تهرانی، فاضل ایروانی و حاج میرزا حسن خلیلی تهرانی استفاده های فراوان برد.
با ورود میرزای شیرازی به سامررا، راهی آن شهر شد و چند سالی در فقه و اصول از محضر آن عالم بزرگ ستعمارشکن و استبداد ستیز بهره های فراوان برد و هم زمان در علم حدیث و رجال از محضر محدث جلیل، حاج میرزا حسین نوروزی صاحب کتاب مستدرک استفاده کرد و مورد توجه فراوان آن دو استاد قرار گرفت. او به دستور میرزای شیرازی کتاب وثیقةالفقها و ایضاح الطریق را تألیف کرد. علامه شیخ محمدباقر بیرجندی پس از رسیدن به مقام عالی اجتهاد و کسب اجازات اجتهادی و روایتی از استادان، در سی سالگی رهسپار سرزمین وحی شد و پس از بازگشت از سفر حج به زادگاه خویش بازگشت و در آنجااقامت گزید.
در بیرجند پس از ازدواج به تالیف و تصنیف، تدریس علوم دینی و تربیت شاگردان، افتاء و پاسخ گویی به پرسش های مردم و اقامه ی نماز جمعه و جماعت پرداخت. همچنین منزل او محل قضاوتاختلافات مردم بود و در جایگاه حاکم شرع احکام دین را اجرا می کرد. البته در اواخر عمر از قضاوت دوری می کرد.
او در مناظره ای با ملاابراهیم حنفی که از افاضل علمای عامه و معروف به احاطه ببر کلام و جدل بود - در مسائل امامت و مسائل دیگر- پیروز شد. این واقعه سبب شهرت او شد و آحاد مردم منطقه ی قائن و بیرجند و مردمان افغانستان - از سنی حنفی و شیعه- در مسائل مذهبی به او مراجعه می کردند. او بر حسب هر یک از مذاهب فتوا صادر می کرد. در خطابات رسمی، علمای هرات و دولت افغانستان از او به مفتی الفریقین تعبیر می کرردند.
بیرجندی همه روزه فقه و اصول تدریس می کرد. ازاین رهگذر بسیاری از فضلای قائن و بیرجند رادر دامان خویش پرورش داد. از او کتاب های فراوانی در رشته های مختلف علوم اسلامی چون فقه، اصول، حدیث، تفسیر، تاریخ، کلام، رجال، درایه، قرائت و تجوید و شعر و ادب برجای مانده است که شمار آنها به شصت و دو اثر می رسد و اکثر آنها به خط شریفش در کتابخانه ی مرحوم آیت الله العظمی مرعشی نجفی موجوداست. این آثار عبارتند از:
وثیقه الفقهاء(شرح بزرگ و استدلالی تبصره المتعلمین علامه حلی)، العین الباصره فی شرح التبصره، الرساله الفرضیه،(در مسئله «عول وتعصیب»)، منجزات المریض، مجمع المسائل، طلاق الحاکم زوجة الغائب، صلاه الجمعه، نصح الاستغاثه فی الملاعین الثاثه(در اثبات حرمت مواد افیونی، شراب و حشیش)، الرجعه فی النکاح، جامع الفقه، حاشیه بر جامع عباسی، حاشیه بر ریاض المسائل، تزویج البکر، ازاحه الربیه فی وجوب صلاه الجمعه فی زمن الغیبه، الاعسار،ارث الزوجه والحبوه،اجوبه المسائل الوارده من ماوراءالنهر، رسالهای در جهاد، ایضاح الطریق و فص العقیق(این کتاب در محاکم بین اصولی ها و اخباری ها و اینکه هر اصولی صحیح و اخباری است و هر اخبار صحیح در عمل اصولی است)، حاشیه معالم الاصول، قطر الامطار لمن اراد الاستنباط من کتاب الاخبار، التحفه الغرویه(تغریرات بحث اصولی علامه شیخ هادی طهرانی)، شرح کتاب تهذیب الوصول علامه حلی، رساله فی فضیله العلم والعلماءالعالمین، نظم حدیث الکساء، ترتیب اخبار التهذیب والاستبصار والفقیه والکافی، تصحیح وسائل الشیعه، آیات الاحکام، تفسیر قران الکریم (ناتمام)، اکفاء المکائد فی اصلاح المفاسد(رد برصوفیه و بویژه فرقه گنابادی)، الرد علی الشیخیه، صمصام مهدی (در رد خان ملاخان هروی)، لب الخطاب فی رد شبهاب اهل الکتاب، رساله ای در رد بابیه و بهائیه، نور المعرفه(در اصول دین)، فصل الخطاب (در اثبات نبوت خاصه)، بدایه المعرفه(در اصول دین)، بغیه الطالب فی من رای الامام الغائب، تذکره الطالب، الدره البیضاء، الکبریت الاحمر فی شرائط المنبر، مفتاح الفردوس، مکین الاساس فی احوال مولینا ابی الفضل العباس، وقایع الشهور والاعوام، الدرایه والرجال، ذخیره المعاد فی الاجازه لافلاذ الاکباد، رجال قائن، الفوائد الرجالیه، الفوائد الطوسیه و الدروس الرجالیه، الفوائد الکاظمیه( وجیزه المقال فی علم الرجال)، الفوائر المکیه، العوائد القرویه فی شرح الفوائد الغریه، شرح نظم اللئالی( نوشته میرزا ابوالقاسم قاری)، القرائه والتجوید، جنگ، سفینه القماس و مدینه الریاش، الکشکول فی مستطرفات المعقول والمنقول، الاخلاق، الرساله الرجبیه، فاکهه الذاکرین(در ادعیه و زیارات)، منجی المستجیر، ارجوزه فی النحو و دیوان اشعار.
آیتی بیرجندی علاوه بر مقام بلندش در علوم اسلامی، ادیب بلندپایه ای بود که به عربی و فارسی شعر می سرود و به "صافی" و "عاصی" تخلص می کرد. دیوان شعر او قریب به 2000 بیت است. از ایشان به جزتالیفات پرثمر بسیار، نسلی صالح و عالم و نامدار به جای مانده که فرزند بزرگوارش آیت الله حاج شیخ محمدحسین آیتی بیرجندی یکی از آنهاست.
آیتی بیرجندی پس از عمری تلاش و کوشش و مجاهدت علمی در شب جمعه چهارده دیحجةالحرام سال 1352 ق مصادف با 1312 ش در هفتاد و شش سالگی چشم از جهان فروبست.1
1. سبحه ی صددانه، امیرمهدی حکیمی، صص1228- 1225 (با اندکی تلخیص)
اشعار محمدباقر آیتی بیرجندی در سایت شعر حوزه